แบงก์สยามกัมมาจล

         "สิ่งของต่างๆ ที่ไม่เคยเห็นก็ได้เห็น...ของต่างๆ ที่ไม่เคยมีก็มีขึ้น ลูกค้าวานิชมาตั้งห้างค้าขาย และลูกค้านานาประเทศเข้ามาค้าขายซื้อเอาออกไปราษฎรก็ได้มั่งมี"

         ความเก่าแก่ของตัวอาคารที่ยืนยาวมาเนิ่นนาน นับเป็นความสำคัญอย่างหนึ่ง แต่คุณค่าที่มากยิ่งกว่านั้นคือ การเป็นที่ทำการของธนาคารแห่งแรกของประเทศไทย โดยองค์ประทานกำเนิดธนาคารแห่งนี้คือ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ซึ่งภายหลังพระองค์ได้รับยกย่องเป็น "พระบิดาแห่งการธนาคารไทย"

        พระองค์ทรงมีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าไชยันตมงคล เป็นโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาห่วง เมื่อปี พ.ศ. 2408 ทรงชำนิชำนาญในวิชาอักษรศาสตร์ และการช่าง เมื่อพระชนม์ได้เพียง 30 พรรษา ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ และได้โดยเสด็จประพาสยุโรปครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2440

        ในการเสด็จภาคพื้นยุโรปและทอดพระเนตรกิจการธนาคารและการค้า ทำให้ทรงครุ่นคิดที่จะปรับปรุงกิจการค้าและเศรษฐกิจของไทยให้เจริญรุดหน้า และอยู่ในมาตรฐานเดียวกับของต่างประเทศ ทั้งนี้เพื่อให้ประเทศมีระบบการเงินเป็นที่ยอมรับ และไม่ตกอยู่ภายใต้อาณัติโดยอ้อม ต่อชาวต่างประเทศที่เริ่มเข้ามาดำเนินกิจการธนาคารของตนในช่วงนั้น

        ทรงมีบทบาทอย่างสูงยิ่งในการยกเลิกเงินพดด้วง การปรับเปลี่ยนหน่วยเงินของไทยเป็น "บาท" และ "สตางค์" ซึ่งเป็นระบบทศนิยมที่ใช้กันทั่วไป ตลอดจนการจัดพิมพ์ธนบัตร

        กระทั่งถึงเรื่องที่สำคัญที่สุด สำหรับระบบการเงินของประเทศที่กำลังอยู่ในยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงสู่ความเป็นสากล เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัยได้ทรงมุ่งมั่นพยายามก่อตั้งธนาคารกลางของประเทศ เพื่อดูแลระบบการเงินของประเทศ เช่นเดียวกับชาติตะวันตก แต่เพราะในขณะนั้นประเทศไทย ยังขาดความพร้อมอยู่มากจึงทรงตั้งธนาคารพาณิชย์เพื่อทดลองดำเนินงานเป็นบางอย่าง ณ ตึกแถวสูงสองชั้นสามคูหาของกรมพระคลังข้างที่บริเวณย่านบ้านหม้อ ตั้งชื่อในยุคนั้นว่า "บุคคลัภย์" (Book Club)

        ปรากฏว่า การทดลองดำเนินกิจการไปได้ผลดี จึงทรงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต จากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ตั้งเป็น บริษัทแบงก์สยามยามกัมมาจล ทุนจำกัด และได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ใช้ตราอาร์มแผ่นดินเป็นตราประจำบริษัท นับเป็นธนาคารพาณิชย์ของคนไทยแห่งแรกที่สมบูรณ์แบบที่สุดนับแต่นั้นมา

        15 เมษายน พ.ศ. 2450 หลังจากดำเนินงานบริษัทมาได้เพียงไม่นาน กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัยก็สิ้นพระชนม์ท่ามกลางความอาลัย และเสียดายอย่างท่วมท้น พระชนม์เพียง 42 พรรษา

แม้ตัวอาคารนี้ จะมิได้สร้างขึ้นในขณะที่กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัยยังดำรงพระชนม์อยู่ก็ตามแต่เพราะการวางรากฐานของพระองค์ กิจการธนาคารซึ่งมิใช่เพียงของแบงก์สยามกัมมาจลเท่านั้นที่เติบใหญ่เป็นธนาคารไทยพาณิชย์ในปัจจุบัน แต่เป็นรากของการก่อตั้งธนาคารแห่งชาติในยุคสมัยต่อมา

          ตัวอาคาร สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2451 เป็นอาคารสามชั้น มีการกำหนดผังและวางแบบแปลนไว้อย่างพิถีพิถัน โดยช่างชาวอิตาเลี่ยน มุขด้านหน้าตัวอาคารสองข้างหันหน้าสู่แม่น้ำเจ้าพระยาตามความนิยมในสมัยนั้น ลักษณะทางสถาปัตยกรรมเป็นแบบเรอเนสซองส์ (ร่วมสมัยกับพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทและพระที่นั่งอนันตสมาคม) ลักษณะอาคารที่เป็นสถาปัตยกรรมชั้นสูงนี้ โดยมากสร้างโดยพระเจ้าแผ่นดิน หรือส่วนราชการ ที่ปลูกสร้างโดยเอกชนเพื่อใช้เป็นอาคารสำนักงานนั้นมีน้อยมาก

ปัจจุบัน อาคารแห่งนี้ยังใช้ทำการเป็นธนาคารไทยพาณิชย์ สาขาตลาดน้อย ผู้ที่สนใจก็ยังสามารถจะเดินขึ้นลงเข้าออกเพื่อสัมผัสความงดงามของสถาปัตยกรรมอันเก่าแก่ที่แทบจะเรียกได้ว่ายังคงสภาพสมบูรณ์ไม่ต่างจากเมื่อแรกสร้าง

(คลิกที่ภาพเพื่อดูรายละเอียด)