ใกล้ๆ กับเนินแห่งนี้ มีสระน้ำขนาดใหญ่เรียกว่า "สระน้ำจันทร์" พระบาทสมเด็จพระ มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 แห่งราชวงศ์จักรี ทรงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชวังเพื่อแปร พระราชฐานในการเสด็จมาสักการะองค์พระปฐมเจดีย์ ณ เนินปราสาทแห่งนี้ พระราชทานนาม ว่า พระราชวังสนามจันทร์ การก่อสร้างพระที่นั่งและพระตำหนักต่างๆ ในพระราชวัง สนามจันทร์นั้น ได้ดำเนินติดต่อกันมาถึง 4 ปี จึงเสร็จสมบูรณ์ในปี พ.ศ. 2454

        พระตำหนักทับขวัญ สร้างขึ้นมาคู่กับพระตำหนัก ทับที่เป็นตึกฝรั่ง ตั้งอยู่ภายในพระราชวังสนามจันทร์มีลักษณะเป็นเรือนไทยภาคกลางชนิดเรือนหมู่ที่มีลักษณะสวย งามสมบูรณ์แบบตามลักษณะของเรือนไทย ประกอบด้วย เรือน 8 หลัง หลังใหญ่ 4 หลัง หันหน้าเรือนคือด้านความ ยาวเข้าหากันเป็น 4 ทิศ มีชานโล่งเป็นตัวเชื่อมให้เรือนทั้ง 4 หลังติดต่อกัน เรือนใหญ่นี้เป็น หอนอน หรือ เรือนนอน 2 หลัง ส่วนอีก 2 หลังนั้น หลังหนึ่งเป็น เรือนโถง คือเรือนที่มีฝา 3 ด้าน ประกอบด้วยฝาระเบียงและฝาด้านสกัด 2 ด้าน และฝาด้านข้างหรือด้านรีอีก 1 ด้าน โดยเอาด้านที่ไม่มี ฝาบ้านเข้าหาเรือนหลังอื่น ส่วนอีกหลังคือ เรือนครัว นอกจากนั้น ยังมีเรือนหลังเล็กอีก 4 หลัง อยู่ตรงมุมทั้ง 4 มุม เรือนหลังเล็กประกอบด้วย หอนก เรือนบ่าว และ เรือนเก็บของ

        พระตำหนักทับขวัญนี้เป็นลักษณะเรือนไทยที่มีใต้ถุนสูง ใต้ถุนของตัวเรือน คนสามารถเดินลอด ผ่านได้สะดวก ส่วนใต้ถุนของระเบียงและชาน สามารถลอดได้แต่ไม่สะดวกนัก เรือนทุกหลังเป็นเรือน ฝากระดาน หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เรือนไม้จริง เรือนหลัง ใหญ่เป็น เรือนไทยชนิด 3 ห้อง คือมีเสา 4 แถว มีระเบียง ทางด้านข้างหรือด้านหน้า คือ ด้านที่ติดกับชาน ส่วนเรือน หลังเล็กเป็นเรือนชนิด 2 ห้องและไม่มีชานแรกเริ่มนั้นเรือน ทุกหลังมุงหลังคาด้วยตับจาก และหลบสันหลังคาด้วยกระเบื้องดินเผา โครงสร้างทั้งหมดเป็นไม้ พื้นเป็นไม้สักปูตามยาวของตัวเรือนมีรอดรองรับ ฝาเป็นชนิดฝาปะกนทำด้วยไม้สัก

        แต่เดิมครั้งก่อน กลางชานจะมีต้นจันทน์ปลูกที่พื้นดินทะลุผ่านชานที่เจาะเป็นช่องขึ้นมา และพระตำหนักนี้จะมีบันไดขึ้นลง 2 บันได บันไดหน้ามีซุ้มประตูเป็นหลังคาซุ้มเล็กๆ ทรงเดียว กับหลังคาเรือน

        ต่อมาเมื่อพระตำหนักทับขวัญเป็นกรรมสิทธิ์ ของมหาวิทยาลัยศิลปากรในปี พ.ศ. 2509 พระตำหนักอยู่ในสภาพทรุดโทรมมาก หลังคา ชำรุดและรั่ว พื้นพัง โดยเฉพาะพื้นชานไม่ สามารถใช้ได้ดังนั้นในปี พ.ศ. 2525 ทาง มหาวิทยาลัยได้ทำการบูรณะขึ้นใหม่ทั้งหลัง โดยให้อยู่ในรูปแบบลักษณะเดิมทุกประการ นอกจากในเรื่องระบบโครงสร้างและวัสดุ โดยเปลี่ยนแปลงระบบโครงสร้างและวัสดุ ซึ่งได้แก่ ่เสาช่วงล่างเปลี่ยนเป็นคอนกรีตเสริมเหล็กและเพิ่มคานด้านความยาวเพื่อรองรับราที่เพิ่มให้ถี่ขึ้น ในการรองรับพื้นเรือนให้สามารถรองรับน้ำหนักจากผู้คนที่เข้ามาเยี่ยมชมพระตำหนักซึ่งจำนวน จะมากกว่าปกติ เครื่องมุงหลังคาเปลี่ยนจากตับจากเป็นกระเบื้องดินเผาหลบหลังคาที่สันหลังคา และหลบหลังคาปั้นลมเปลี่ยนมาเป็นทำด้วยปูน

        ปัจจุบัน ภายในพระตำหนักใช้จัดแสดงพระราช ประวัติและพระราชกรณียกิจด้านไทยศึกษาของพระบาท สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เช่น เรื่องเกี่ยวกับภาษา วรรณคดี โบราณคดี การทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา กิจการเสือป่า และลูกเสือไทย เป็นต้น

        พระตำหนักทับขวัญ เป็นแบบอย่างของสถาปัตยกรรมชั้นครูที่ยังคงลักษณะของ เรือนไทยภาคกลางชนิดเรือนหมู่ที่ทรงคุณค่าทางสถาปัตยกรรมไทยครบถ้วน นับ เป็นโบราณสถานอันทรงคุณค่าควรแก่การทำนุบำรุงรักษาสืบไป

(เรียบเรียงจากบทความโดย รศ.สมใจ นิ่มเล็ก อดีตอาจารย์ประจำภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ม.ศิลปากร)

(คลิกที่ภาพเพื่อดูรายละเอียด)